Ένα νέο επιστημονικό εργαλείο για την αξιολόγηση της ετοιμότητας των ελληνικών Δήμων να μεταβούν στην κυκλική οικονομία παρουσίασε ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Πειραιώς, στο πλαίσιο του 9ου Συνεδρίου της Ελληνικής Εταιρείας Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΕΕΔΣΑ), την 1η Οκτωβρίου 2026.
Η έρευνα, με τίτλο «Ανάπτυξη Δείκτη Ετοιμότητας Κυκλικής Οικονομίας για τον Στρατηγικό Σχεδιασμό των Δήμων: Εμπειρική Εφαρμογή στους Ελληνικούς ΟΤΑ», παρουσιάστηκε από την Έλενα Καταπόδη, μέλος της ερευνητικής ομάδας του Πανεπιστημίου Πειραιώς, στην οποία συμμετέχουν επίσης η κ. Αλεξανδροπούλου, η κ. Καρβουνίδη, ο κ. Φουστέρης, η κ. Διδασκάλου και ο κ. Γεωργακέλος.
Στόχος της ερευνητικής προσπάθειας είναι η δημιουργία ενός πρακτικού, αξιόπιστου και επιστημονικά τεκμηριωμένου εργαλείου που θα επιτρέπει στους Δήμους και στους Φορείς Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΦοΔΣΑ) να αξιολογούν τις επιδόσεις τους, να εντοπίζουν αδυναμίες και να σχεδιάζουν αποτελεσματικότερες πολιτικές διαχείρισης αποβλήτων.
Οι Δήμοι καλούνται να σχεδιάσουν χωρίς επαρκή εργαλεία αξιολόγησης
Όπως επισήμανε η Έλενα Καταπόδη, η μετάβαση από το γραμμικό μοντέλο «παράγω – καταναλώνω – πετώ» σε ένα σύστημα κυκλικής διαχείρισης των πόρων δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντική αναγκαιότητα, αλλά και θεσμική υποχρέωση.
Οι Δήμοι βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης, καθώς καλούνται να οργανώσουν τη διαλογή στην πηγή, τη χωριστή συλλογή αποβλήτων, τη διαχείριση βιοαποβλήτων, τις πράσινες δημόσιες συμβάσεις και την ανάπτυξη τοπικών υποδομών.
Ωστόσο, σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα, η ετοιμότητα των ελληνικών ΟΤΑ παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις, ενώ απουσιάζουν επαρκή τυποποιημένα εργαλεία συγκριτικής αξιολόγησης σε δημοτικό επίπεδο.
Οι περισσότεροι διαθέσιμοι δείκτες καταγράφουν τις επιδόσεις της κυκλικής οικονομίας σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο, χωρίς να προσφέρουν πάντοτε σαφή εικόνα για την κατάσταση κάθε Δήμου.
Το κενό αυτό επιχειρεί να καλύψει ο νέος Δείκτης Ετοιμότητας Κυκλικής Οικονομίας, που παρουσιάστηκε στην εισήγηση ως Share Index.
Πέντε πυλώνες για την αξιολόγηση της κυκλικής οικονομίας
Ο προτεινόμενος δείκτης βασίζεται σε πέντε ισοβαρείς πυλώνες, με συντελεστή βαρύτητας 20% για καθέναν.
1. Διαχείριση στερεών αποβλήτων
Αξιολογούνται η κατά κεφαλήν παραγωγή απορριμμάτων, τα ποσοστά ανακύκλωσης και η εξάρτηση από την υγειονομική ταφή.
2. Πράσινες δημόσιες συμβάσεις
Εξετάζονται οι περιβαλλοντικές δημόσιες δαπάνες και η συχνότητα ενσωμάτωσης περιβαλλοντικών κριτηρίων στους δημοτικούς διαγωνισμούς και στις προμήθειες.
3. Οικοσύστημα και έρευνα – ανάπτυξη
Αποτυπώνονται η περιφερειακή οικοκαινοτομία, οι δαπάνες έρευνας και ανάπτυξης και η δραστηριότητα που συνδέεται με διπλώματα ευρεσιτεχνίας.
4. Ψηφιακές υποδομές
Αξιολογούνται η ευρυζωνική κάλυψη, η αξιοποίηση ανοιχτών δεδομένων και η ανάπτυξη εφαρμογών έξυπνης πόλης.
5. Χρηματοδότηση και συμμετοχή σε δίκτυα
Εξετάζεται η συμμετοχή των ΟΤΑ σε ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα, όπως το LIFE και το Horizon, καθώς και σε δίκτυα βιωσιμότητας, όπως το Σύμφωνο των Δημάρχων.
Η μεθοδολογία αξιοποιεί δημόσια στατιστικά δεδομένα από πηγές όπως η Eurostat, η ΕΛΣΤΑΤ και ευρωπαϊκές βάσεις ερευνητικών προγραμμάτων.
Οι διαφορετικές μεταβλητές μετατρέπονται σε κοινή κλίμακα από 0 έως 1, με τη μέθοδο Min-Max Scaling, ώστε να είναι δυνατή η συνδυαστική αξιολόγηση των πέντε πυλώνων.
Στη συνέχεια, με στατιστική επεξεργασία και χρήση του λογισμικού SPSS, εξετάζονται οι σχέσεις μεταξύ κυκλικότητας, οικονομικής δραστηριότητας, πληθυσμού και γεωγραφικής θέσης.
Τα πρώτα ευρήματα: Οικονομικές ανισότητες και μεγάλη εξάρτηση από την ταφή
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα προκαταρκτικά ευρήματα της ερευνητικής ομάδας από την εφαρμογή του μοντέλου στους ελληνικούς ΟΤΑ.
Σύμφωνα με την παρουσίαση, διαπιστώθηκαν τρεις βασικές τάσεις.
Πρώτον, η εξάρτηση από την υγειονομική ταφή παραμένει ιδιαίτερα υψηλή σε αρκετές περιφέρειες της χώρας. Η κατάσταση αυτή επιβαρύνει το κόστος διαχείρισης των αποβλήτων και εντείνει τις οικονομικές πιέσεις στους Δήμους, μεταξύ άλλων λόγω του τέλους ταφής.
Δεύτερον, καταγράφεται ισχυρή θετική στατιστική συσχέτιση μεταξύ της οικονομικής δυναμικότητας μιας περιοχής και της βαθμολογίας της στον δείκτη ετοιμότητας.
Το εύρημα υποδηλώνει ότι οι οικονομικοί πόροι αποτελούν σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη υποδομών και την εφαρμογή πολιτικών κυκλικής οικονομίας.
Τρίτον, αναδεικνύεται σημαντικό χάσμα μεταξύ μεγάλων αστικών κέντρων και απομακρυσμένων, αγροτικών ή νησιωτικών Δήμων.
Οι γεωγραφικές ιδιαιτερότητες, το αυξημένο κόστος μεταφοράς αποβλήτων, η έλλειψη υποδομών και οι περιορισμένες δυνατότητες διεκδίκησης χρηματοδοτήσεων επηρεάζουν την ετοιμότητα των μικρότερων ΟΤΑ.
Τα αποτελέσματα αυτά παρουσιάστηκαν ως προκαταρκτικά, χωρίς στην εισήγηση να παρατίθενται αναλυτικές βαθμολογίες συγκεκριμένων Δήμων.
Τρεις κατηγορίες Δήμων με διαφορετικές ανάγκες
Μέσα από την ανάλυση συστάδων (cluster analysis), η ερευνητική ομάδα διακρίνει τρεις ομάδες ελληνικών Δήμων.
Πρωτοπόροι κυκλικοί κόμβοι
Πρόκειται κυρίως για μεγάλα αστικά κέντρα που διαθέτουν ανεπτυγμένες ψηφιακές υποδομές, οργανωμένα δίκτυα χωριστής συλλογής βιοαποβλήτων, συστηματική αξιοποίηση πράσινων δημόσιων συμβάσεων και αυξημένη διοικητική ικανότητα.
Αναπτυσσόμενοι Δήμοι και περιφέρειες
Σε αυτή την ομάδα εντάσσονται ΟΤΑ που εμφανίζουν περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και συμμετοχή των πολιτών, αλλά αντιμετωπίζουν ελλείψεις σε τεχνικές υποδομές και ολοκληρωμένο στρατηγικό σχεδιασμό.
Αγροτικοί και νησιωτικοί ΟΤΑ
Η τρίτη ομάδα περιλαμβάνει Δήμους με ιδιαίτερες γεωγραφικές δυσκολίες, αυξημένο κόστος μεταφοράς απορριμμάτων, περιορισμένες τοπικές εγκαταστάσεις και δυσχέρειες πρόσβασης σε ανταγωνιστικά χρηματοδοτικά προγράμματα.
Η διαφοροποίηση αυτή, σύμφωνα με την ερευνητική προσέγγιση, αναδεικνύει την ανάγκη σχεδιασμού πολιτικών προσαρμοσμένων στις πραγματικές συνθήκες κάθε κατηγορίας ΟΤΑ.
Πώς μπορεί να αξιοποιηθεί ο δείκτης από τις δημοτικές υπηρεσίες
Η σημαντικότερη πρακτική διάσταση της έρευνας αφορά τη δυνατότητα μετατροπής των στατιστικών δεδομένων σε συγκεκριμένες επιχειρησιακές αποφάσεις.
Με τη χρήση του δείκτη, ένας Δήμος θα μπορεί να εντοπίζει τα ρεύματα αποβλήτων με τις μεγαλύτερες δυνατότητες ανάκτησης, να αξιολογεί την αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων υποδομών και να συγκρίνει τις επιδόσεις του με άλλους Δήμους αντίστοιχων χαρακτηριστικών.
Για παράδειγμα, θα μπορεί να εξετάζει:
- Σε ποιες περιοχές απαιτείται πύκνωση του δικτύου καφέ κάδων για τη συλλογή βιοαποβλήτων.
- Ποια ρεύματα αποβλήτων παρουσιάζουν μεγαλύτερες δυνατότητες επαναχρησιμοποίησης και αξιοποίησης.
- Πώς μπορούν να ενσωματωθούν περισσότερα πράσινα κριτήρια στις δημοτικές προμήθειες.
- Ποιες επενδύσεις σε υποδομές μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της ταφής.
- Πώς επηρεάζεται το κόστος διαχείρισης από διαφορετικά σενάρια αύξησης της διαλογής στην πηγή.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη δυνατότητα ανάπτυξης σεναρίων προσομοίωσης, μέσω των οποίων οι δημοτικές αρχές θα μπορούν να εκτιμούν τις οικονομικές επιπτώσεις διαφορετικών επιλογών.
Έτσι, ο σχεδιασμός των Τοπικών Σχεδίων Διαχείρισης Αποβλήτων θα μπορεί να στηρίζεται περισσότερο σε συγκρίσιμα δεδομένα και μετρήσιμους στόχους.
Νέο εργαλείο και για την κατανομή χρηματοδοτήσεων του ΕΣΠΑ
Μία ακόμη σημαντική εφαρμογή αφορά τον σχεδιασμό χρηματοδοτικών πολιτικών σε κεντρικό επίπεδο.
Σύμφωνα με την εισήγηση, ο δείκτης θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως αντικειμενικό εργαλείο για την αναγνώριση Δήμων που παρουσιάζουν πραγματικά ελλείμματα υποδομών και χρειάζονται ενισχυμένη χρηματοδοτική υποστήριξη.
Η προσέγγιση αυτή θα μπορούσε να συμβάλει στη στοχευμένη κατανομή πόρων από το ΕΣΠΑ και άλλα εθνικά ή ευρωπαϊκά προγράμματα.
Αντί για μια οριζόντια αντιμετώπιση των ΟΤΑ, προτείνεται η αξιοποίηση τεκμηριωμένων δεδομένων για τον προσδιορισμό των διαφορετικών αναγκών τους.
Ιδιαίτερα για τους μικρούς, ορεινούς και νησιωτικούς Δήμους, η ερευνητική ομάδα ανέδειξε την ανάγκη ειδικών μέτρων στήριξης, καθώς οι περιορισμένοι οικονομικοί και διοικητικοί πόροι επηρεάζουν τη δυνατότητα μετάβασης στην κυκλική οικονομία.
Οι περιορισμοί της μεθοδολογίας
Η Έλενα Καταπόδη αναφέρθηκε και στους περιορισμούς του προτεινόμενου μοντέλου.
Ένα βασικό πρόβλημα είναι ότι ορισμένα κρίσιμα στατιστικά δεδομένα διατίθενται μόνο σε περιφερειακό και όχι σε δημοτικό επίπεδο.
Επιπλέον, παρατηρείται χρονική υστέρηση στη δημοσίευση επίσημων στοιχείων, ενώ ποιοτικοί παράγοντες, όπως η περιβαλλοντική εκπαίδευση και η συμπεριφορά των πολιτών, δεν μπορούν να αποτυπωθούν πλήρως με ποσοτικούς δείκτες.
Παρά τους περιορισμούς αυτούς, το μοντέλο παρουσιάζει πλεονεκτήματα ως προς τη διαφάνεια, τη δυνατότητα επαναλαμβανόμενων μετρήσεων και την αξιοποίηση δημόσιων δεδομένων, χωρίς να απαιτούνται εξαρχής δαπανηρές πρωτογενείς έρευνες.
Στα επόμενα βήματα ψηφιακό παρατηρητήριο και πιλοτικές εφαρμογές
Η ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Πειραιώς σχεδιάζει να προχωρήσει στην περαιτέρω επιστημονική επικύρωση του δείκτη και στην πιλοτική εφαρμογή του σε επιλεγμένους Δήμους.
Στους μελλοντικούς στόχους περιλαμβάνεται επίσης η δημιουργία ενός ψηφιακού παρατηρητηρίου κυκλικής οικονομίας, με ανοιχτή διαδικτυακή πλατφόρμα μέσω της οποίας οι Δήμοι θα μπορούν να παρακολουθούν δυναμικά τη βαθμολογία τους και να εντοπίζουν τις επιδόσεις που χρειάζονται βελτίωση.
Παράλληλα, εξετάζεται η δυνατότητα εμπλουτισμού του μοντέλου με πρωτογενή στοιχεία και επέκτασης της συγκριτικής αξιολόγησης σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Η έρευνα πραγματοποιείται με τη χρηματοδότηση και υποστήριξη του Κέντρου Ερευνών του Πανεπιστημίου Πειραιώς.
Από τη γενική στοχοθεσία στον μετρήσιμο δημοτικό σχεδιασμό
Η παρουσίαση στο 9ο Συνέδριο της ΕΕΔΣΑ ανέδειξε ένα κρίσιμο ζήτημα για την ελληνική Τοπική Αυτοδιοίκηση: η μετάβαση στην κυκλική οικονομία δεν εξαρτάται μόνο από τη θέσπιση στόχων ανακύκλωσης, αλλά και από τη δυνατότητα κάθε Δήμου να γνωρίζει την πραγματική του κατάσταση, να αξιολογεί τις ανάγκες του και να επιλέγει τις κατάλληλες παρεμβάσεις.
Η προτεινόμενη μεθοδολογία επιχειρεί να συνδέσει την περιβαλλοντική πολιτική με την οικονομική δυνατότητα, τη διοικητική επάρκεια, την τεχνολογική υποδομή και την πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις.
Εφόσον ολοκληρωθεί η επιστημονική επικύρωση και η πιλοτική εφαρμογή του, ο δείκτης θα μπορούσε να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο τόσο για την επικαιροποίηση των Τοπικών Σχεδίων Διαχείρισης Αποβλήτων όσο και για τη διαμόρφωση περισσότερο στοχευμένων πολιτικών ενίσχυσης των ελληνικών ΟΤΑ.
Πηγή: my-ota.gr