Ιστορική αναδρομή
Το πρώτο πρόγραμμα Εξοικονομώ («Εξοικονόμηση κατ’ Οίκον») το οποίο και έθεσε τα θεμέλια για την ενεργειακή αναβάθμιση του κτιριακού αποθέματος της χώρας υλοποιήθηκε την περίοδο 2011-2014, ενώ οι τελικές πληρωμές των προμηθευτών λόγω έλλειψης χρηματοδότησης συνεχίστηκαν μέχρι το 2017. Σε αυτό πρόγραμμα πρώτη φορά αξιοποιήθηκαν τα Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης (Π.Ε.Α.) για τον σχεδιασμό των έργων και μετά τις επεμβάσεις αναβάθμισης για να πιστοποιήσουν τα ενεργειακά οφέλη τους. Η χρηματοδότηση των έργων πραγματοποιούνταν μέσω επιχορήγησης και ιδίας συμμετοχής υποχρεωτικά μέσω δανεισμού, γεγονός που δεν επέτρεψε σε πολύ χαμηλά εισοδήματα να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα. Οι απαιτήσεις ενεργειακής αναβάθμισης ήταν σχετικά περιορισμένες με αποτέλεσμα την σε μικρό βαθμό αναβάθμιση των κατοικιών που χρηματοδοτήθηκαν.
Δυστυχώς η οικονομική κρίση καθυστέρησε την έναρξη του επόμενου προγράμματος («Εξοικονόμηση κατ’ Οίκον ΙΙ»), η οποία πραγματοποιήθηκε σε δύο κύκλους, το 2018 και 2019 αντίστοιχα. Στο πρόγραμμα αυτό καθιερώθηκε για πρώτη φορά η αποκλειστική διαχείριση των αιτήσεων μέσω κεντρικού πληροφοριακού συστήματος, ενώ επιτράπηκε η κάλυψη της ιδίας συμμετοχής και με ιδία κεφαλαία. Οι απαιτήσεις ενεργειακής αναβάθμισης αυξήθηκαν ελαφρώς. Το βασικό πρόβλημα του συγκεκριμένου προγράμματος ήταν ο τρόπος επιλογής την αιτήσεων προς χρηματοδότηση που ακολουθήθηκε η λογική της χρονικής προτεραιότητας, με αποτέλεσμα τα διαθέσιμα κονδύλια να εξαντληθούν σε ελάχιστο χρόνο από την έναρξη υποβολής των αιτήσεων (π.χ. Αττική ~40 λεπτά).
Στα τέλη του 2020 προκηρύχθηκε το επόμενο Εξοικονομώ («Εξοικονομώ – Αυτονομώ»). Σε αυτό το πρόγραμμα, οι απαιτήσεις ενεργειακής αναβάθμισης αυξήθηκαν δραστικά σε σχέση με τα προηγούμενα, με αντίστοιχη αύξηση τόσο του επιλέξιμού προϋπολογισμού ανά αίτηση όσο και των ποσοστών επιχορήγησης. Ήταν το πρώτο και τελευταίο πρόγραμμα που επιχορήγησε την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων ως μέτρο αναβάθμισης. Το βασικότερο πρόβλημα που αναδείχθηκε ήταν οι πολύ μεγάλες καθυστερήσεις στους τελικούς ελέγχους και στις εκταμιεύσεις. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τους υψηλούς προϋπολογισμούς και τα υψηλά ποσοστά επιχορήγησης, εγκλώβισε τα αρχικά κεφάλαια των αναδόχων, δημιουργώντας συνθήκες ασφυξίας στην αγορά.
Το επόμενο πρόγραμμα («Εξοικονομώ 2021»), ξεκίνησε να δέχεται αιτήσεις τις τελευταίες μέρες του 2021. Εισήγαγε πολλές καινοτομίες που διόρθωσαν αρκετά από τα σημαντικότερα προβλήματα των προηγούμενων κύκλων. Για πρώτη φορά, η επιλογή των αιτήσεων δεν έγινε με βάση την χρονική προτεραιότητα αλλά ορίστηκαν βαθμολογικά κριτήρια, μεταξύ των οποίων η αποδοτικότητα της επένδυσης (ευρώ επένδυσης ανά εξοικονομούμενη kWh) και κοινωνικά κριτήρια (εισόδημα, ΑΜΕΑ, τρίτεκνοι). Επιπλέον, δόθηκε η δυνατότητα προκαταβολής του 70% της επιχορήγησης για την παροχή ρευστότητας στους αναδόχους καθώς και η δυνατότητα εγγύησης του Ελληνικού Δημοσίου στη δανειοδότηση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Ο έλεγχος νομιμότητας των κατασκευών αυτοματοποιήθηκε μέσω υποβολής Ηλεκτρονικής Ταυτότητας Κτιρίου (ΗΤΚ) και καθιερώθηκε κληρωτός Β ενεργειακός επιθεωρητή. Παράλληλα όμως μειώθηκε ο επιλέξιμός προϋπολογισμός και τα ποσοστά επιχορήγησης. Και σε αυτό το πρόγραμμα επαναλήφθηκαν οι μεγάλες καθυστερήσεις στους ελέγχους, γεγονός που οδήγησε τελικά σε μείωση των σημείων ελέγχων και των σχετικών απαιτούμενων εγγράφων, με εμφανή βελτίωση στους χρόνους της τελικής εκταμίευσης.
Τα επόμενα δύο προγράμματα, αρκετά διαφορετικά μεταξύ τους, δέχτηκαν αιτήσεις σχεδόν παράλληλα. Το Μάιο του 2023 ξεκίνησε το «Εξοικονομώ-Ανακαινίζω για Νέους» και λίγο αργότερα, τον Ιούνιο του 2023 το «Εξοικονομώ 2023» (Α κύκλος). Τον Φεβρουάριο του επόμενου έτους άνοιξε και δεύτερος κύκλος («Εξοικονομώ 2023 Β κύκλος»), απευθυνόμενος αποκλειστικά σε ευάλωτα νοικοκυριά.
Το «Εξοικονομώ 2023» είχε πολύ μικρές αλλαγές σε σχέση με το «Εξοικονομώ 2021», εστιάζοντας κυρίως στην αύξηση του επιλέξιμου προϋπολογισμού για την αντιμετώπιση της αύξησης του κόστους κατασκευής λόγω πληθωρισμού. Σε αυτό το πρόγραμμα εφαρμόστηκε σχετικά γρήγορα η μείωση των σημείων ελέγχων και των σχετικών απαιτούμενων εγγράφων, που είχε πρωτοεφαρμοστεί στο «Εξοικονομώ 2021», με αποτέλεσμα οι έλεγχοι των τελικών εκταμιεύσεων να γίνονται αρκετά ταχύτερα.
Αντίθετα το «Εξοικονομώ-Ανακαινίζω για Νέους» αποτέλεσε μια πολύ ξεχωριστή περίπτωση στα προγράμματα επιδοτήσεων, καθώς ήταν το πρώτο που επέτρεψε παράλληλα με την ενεργειακή αναβάθμιση (σκέλος «Εξοικονομώ») και γενικές εργασίες αισθητικής ή λειτουργικής ανακαίνισης ενός σπιτιού (σκέλος «Ανακαινίζω»). Το βασικότερο πρόβλημα που αναδείχθηκε σε αυτό το πρόγραμμα ήταν ο συντονισμός των δύο συναρμόδιων υπουργείων για την έκδοση Κοινή Υπουργικής Απόφασης (ΚΥΑ) που ήταν απαραίτητη για την υλοποίηση αιτήσεων με σκέλος Ανακαινίζω.
Το τελευταίο πρόγραμμα Εξοικονομώ («Εξοικονομώ 2025»), ξεκίνησε να δέχεται αιτήσεις τις πρώτες μέρες του 2025. Η βασική αλλαγή σε σχέση με τα προηγούμενα, ήταν η τροποποίηση των κριτηρίων προτεραιοποίησης των αιτήσεων, με κυρίαρχο κριτήριο πλέον την τοποθεσία του ακινήτου (βαθμοημέρες θέρμανσης) και όχι την οικονομική αποδοτικότητα της επένδυσης (€/kWh) όπως ίσχυε στα προγράμματα «Εξοικονομώ 2021-2023 και Νέων». Επιπλέον καταργήθηκε η εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου στη δανειοδότηση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων η οποία αντικαταστάθηκε με υπέρμετρες επιχορηγήσεις (95% και 100%) ενώ διάφορες πληγείσες από θεομηνίες περιοχές έλαβαν υψηλή επιχορήγηση (80%), ανεξαρτήτως εισοδηματικών κριτηρίων. Αντίθετα το ποσοστό επιχορήγησης για τον γενικό πληθυσμό (μη ενταγμένοι σε ειδική κατηγορία) μειώθηκε στο 50%. Βασικότερο πρόβλημα αυτού του προγράμματος αποτέλεσε ήταν η έντονη γεωγραφική ανισοκατανομή των επιλεχθεισών τελικά αιτήσεων (επί του συνόλου: 35,3% στη Θεσσαλία, 5,0% στην Αττική, 2,2% στην Πελοπόννησο), καθώς και ο μη ρεαλιστικός χρόνος που δόθηκε στους ωφελούμενους για την ολοκλήρωση των εργασιών (3,6 – 6,7 μήνες). Παράλληλα όμως αναδείχθηκε η μεγάλη ελκυστικότητα των προγραμμάτων «Εξοικονομώ» ακόμη και με μικρές σχετικά επιχορηγήσεις (50% γενικός πληθυσμός), καθώς ο αριθμός των αιτήσεων στην συγκεκριμένη κατηγορία ξεπέρασε τις 24.000 (44% επί των συνολικά υποβληθεισών αιτήσεων).
Προβλήματα προγραμμάτων Εξοικονομώ
Βασικό χαρακτηριστικό σχεδόν όλων των προγραμμάτων που στηρίχθηκαν στην προτεραιοποίηση μέσω βαθμολογικών κριτηρίων (από το «Εξοικονομώ 2021» και έπειτα) ήταν η μεγάλη καθυστέρηση στην έκδοση τελικών αποτελεσμάτων και συνεπακόλουθα στην έναρξη των εργασιών. Αυτό οφείλονταν κυρίως στον πολύ μεγάλο αριθμό αιτήσεων που υπερέβαινε τον διαθέσιμο προϋπολογισμό, σε συνδυασμό με τη μη ανάληψη του πολιτικού κόστους για την απόρριψη των υπεράριθμων αιτούντων Ως αποτέλεσμα, στο «Εξοικονομώ 2021» ο αρχικός προϋπολογισμός σχεδόν διπλασιάστηκε (από 632εκ ευρώ σε 1.138εκ ευρώ) αλλά συνεπακόλουθα καθυστέρησαν οι πρώτες υπαγωγές στο πρόγραμμα, οι οποίες έγιναν μέσα Νοέμβριου 2022, ένα σχεδόν έτος μετά την έναρξη του. Παρόμοια εικόνα παρατηρήθηκε στο «Εξοικονομώ 2023» με αρχικό προϋπολογισμό 300εκ ευρώ και τελικό 585εκ ευρώ (εκ των οποίων τα 121εκ διατέθηκαν για τον Β κύκλο του προγράμματος) και αντίστοιχη καθυστέρηση στην έκδοση των τελικών αποτελεσμάτων (8 μήνες μετά την έναρξη του προγράμματος). Τέλος στο «Εξοικονομώ 2025» ο προϋπολογισμός αυξήθηκε από 396 εκ ευρώ σε 889 εκ ευρώ, με αντίστοιχη καθυστέρηση στην έναρξη του προγράμματος (11 μήνες μετά την έναρξη του προγράμματος).
Μια δεύτερη σημαντική αιτία επιβράδυνσης στην υλοποίηση των προγραμμάτων ήταν οι καθυστερήσεις στην έκδοση των απαραίτητων Κοινών Υπουργικών Αποφάσεων (ΚΥΑ). Για παράδειγμα η τελική ΚΥΑ για εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου στη δανειοδότηση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων εκδόθηκε σχεδόν δυόμιση (2,5) έτη μετά την έναρξη του «Εξοικονομώ 2021» Για το πρόγραμμα «Εξοικονομώ-Ανακαινίζω για Νέους» η καθυστέρηση στην έκδοση την τελικής ΚΥΑ αρμοδιοτήτων που ήταν απαραίτητη για την υλοποίηση αιτήσεων με σκέλος Ανακαινίζω έφτασε επίσης τα δυόμιση (2,5) έτη μετά την έναρξη του.
Αντίστοιχες καθυστερήσεις υπήρξαν και στις απαραίτητες τροποποιήσεις των Οδηγών των προγραμμάτων (ΚΥΑ) που διόρθωναν προβλήματα και αστοχίες του αρχικού σχεδιασμού τους. Για παράδειγμα η πέμπτη (5η) τροποποίηση του Οδηγού του προγράμματος «Εξοικονομώ 2021», που καταργούσε τον έλεγχο ενδιάμεσης ολοκλήρωσης και εμπόδιζε την υποβολή αιτημάτων τελικής εκταμίευσης, καθυστέρησε έξη (6) μήνες, ενώ η τέταρτη (4η) τροποποίηση του Οδηγού του προγράμματος «Εξοικονομώ 2023» που επέτρεψε την ελάφρυνση της διαδικασίας ελέγχου και εμπόδιζε την υποβολή αιτημάτων τελικής εκταμίευσης, καθυστέρησε επίσης έξι (6) μήνες (τροποποίηση Οδηγού Εξοικονομώ 2021: Νοέμβριος 2024 και αντίστοιχη τροποποίηση Οδηγού Εξοικονομώ 2023: Μάιος 2025).
Σημαντική καθυστέρηση στην υλοποίηση των έργων, ειδικά σε περιόδους που πολλά προγράμματα έτρεχαν παράλληλα, οφείλεται επίσης και στην έλλειψη επαρκούς αριθμού συνεργιών αλλά και υλικών/ εξοπλισμού. Το πρόβλημα ήταν εντονότερο σε περιοχές που έλαβαν δυσανάλογα, με τον πληθυσμό τους, μεγάλο αριθμό εγκεκριμένων αιτήσεων (π.χ. Θεσσαλία). Την περίοδο 2024-2025 υλοποιούνταν ταυτόχρονα έργα του «Εξοικονομώ 2021», «Εξοικονομώ -Ανακαινίζω για Νέους» και «Εξοικονομώ 2023», ενώ μετά το 2025 προστέθηκαν το «Εξοικονομώ 2025» και το πρόγραμμα [8] «Εξοικονομώ – Αλλάζω Σύστημα Θέρμανσης και Θερμοσίφωνα».
Τέλος, όπως προαναφέρθηκε, οι σημαντικές καθυστερήσεις στις τελικές εκταμιεύσεις των έργων οφείλονταν και στην πολύ σύνθετη διαδικασία ελέγχου. Ο μεγάλος αριθμός κατηγοριοποιήσεων στην αποζημίωση των επεμβάσεων, όπως προδιαγράφονταν στους Οδηγούς «Εξοικονομώ 2021», «Εξοικονομώ 2023», «Εξοικονομώ – Ανακαινίζω για Νέους» πολλαπλασίαζε τα σημεία ελέγχου και τα απαιτούμενα έγγραφα. Για παράδειγμα, η διαφορετική αποζημίωση ενός κουφώματος ανάλογα με τα θερμομονωτικά χαρακτηριστικά του, δημιουργούσε την ανάγκη ελέγχου αυτών των χαρακτηριστικών. Αν και μετά την σχετική τροποποίηση των Οδηγών των προγραμμάτων το συγκεκριμένο πρόβλημα αμβλύνθηκε, εξακολουθούν να παρατηρούνται καθυστερήσεις. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας του αρκετά μεγάλου αριθμού ελέγχων που προκύπτουν από ειδικούς περιορισμούς των Προγραμμάτων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι περιορισμοί στις επιφάνειες που μπορούν να νομιμοποιηθούν μετά την υποβολή της αίτησης, καθώς και η υποχρέωση εγκατάστασης ηλιακού συλλέκτη (από την οποία μπορεί να δοθεί απαλλαγή μόνο κατόπιν σχετικής τεκμηρίωσης).
Συμπερασματικά
Μέχρι σήμερα έχουν υλοποιηθεί επτά προγράμματα «Εξοικονομώ», τα οποία έχουν εξελιχθεί με την πάροδο των ετών, διορθώνοντας κατά κύριο λόγο τα προβλήματα που είχαν εντοπιστεί στους προηγούμενους κύκλους. Καθώς έχουν δοκιμαστεί πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τη λειτουργία τους, διαθέτουν πλέον υψηλό βαθμό ωριμότητας, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι δεν επιδέχονται περαιτέρω βελτιώσεις. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για προγράμματα των οποίων η διαχείριση είναι πια γνωστή, γεγονός που επιτρέπει την ταχύτερη ενεργοποίηση και ολοκλήρωσή τους.
Λάσκος Κωνσταντίνος
Πρόεδρος Πανελλήνιου Συλλόγου Πιστοποιημένων Ενεργειακών Επιθεωρητών
Ενεργειακός επιθεωρητής κτιρίων, συστημάτων θέρμανσης και κλιματισμού Β τάξης
Ενεργειακός ελεγκτής Β τάξης
Πηγή B2green.gr